زمانی که سایه بحران و التهاب بر زندگی مردم گسترده میشود، شهربیش از هر زمان دیگری نیازمند آرامش و نشانههایی از همراهی است. در چنین شرایطی، وظیفه نهادهای خدماترسان تنها محدود به ارائهخدمات روزمره نیست؛ بلکه حفظ جریان زندگی و تقویت احساسامنیت اجتماعی، به بخشی از مسئولیت آنان تبدیل میشود. در ایامجنگ، از اقداماتی که بازتاب قابل توجهی در میان شهروندان تهرانداشت، همراهی همدلانه مدیریت شهری با مردم بود. یکی از اینتصمیمات، رایگان شدن استفاده از مترو و اتوبوسهای پایتخت(بیآرتی) بود؛ تصمیمی که در ظاهر یک اقدام حمایتی در حوزه حمل ونقل عمومی به شمار میرفت، اما در ابعاد اجتماعی و روانی، معناییفراتر داشت. این اقدام نشان داد که مدیریت شهری در روزهای دشوار،میتواند فراتر از وظایف اجرایی، در کنار مردم بایستد و بخشی ازفشارهای اقتصادی و روانی جامعه را کاهش دهد. مترو و اتوبوس دراین روزها فقط یک وسیله جابهجایی نبود؛ شریان حیاتی شهری بود کهباید همچنان فعال میماند تا زندگی شهری از حرکت نایستد. هزاراننفر از شهروندان هر روز برای انجام امور ضروری خود به این شبکهحمل و نقل وابسته هستند. رایگان شدن مترو و اتوبوس بیآرتی برایبسیاری از خانوادهها، تنها حذف یک هزینه روزانه نبود؛ بلکه نشانهای ازدرک شرایط مردم و توجه به کرامت اجتماعی آنان محسوب میشد. دریکی از ایستگاههای مرکزی مترو، شهروند میانسالی میگوید: «در اینروزهایی که نگرانی از آینده و مشکلات اقتصادی بیشتر شده، همینتصمیمها باعث میشود مردم احساس کنند هنوز دیده میشوند ومسئولان شرایط جامعه را درک میکنند.» شاید همین احساس «دیدهشدن» یکی از مهمترین نیازهای جامعه در روزهای بحران باشد؛ نیازیکه گاه بیش از هر اقدام اقتصادی یا اجرایی، میتواند به حفظ آرامشعمومی کمک کند. در کنار این تصمیم، تلاش شبانهروزی مجموعهمدیریت شهری در امدادرسانی و اسکان موقت شهروندان و آغاز سریععملیات بازسازی منازل آسیبدیده از جنگ تحمیلی و همچنین نیروهایخدمات شهری از پاکبانان گرفته تا کارمندان و مدیران شهری که دردشوارترین شرایط و زیر بمباران پایتخت در پاکیزگی و نظافت، امدادرسانی و انجام امور شهری حاضر بودند، صرفاً یک اقدام اجراییمحسوب نمیشود؛ بلکه بخشی از سرمایه اجتماعی و نماد تابآوریشهری و حکمرانی خوب شهری به شمار میرود. تجربه این روزها باردیگر نشان داد که مدیریت شهری در شرایط بحرانی میتواند نقشیکلیدی در کاهش اضطراب اجتماعی ایفا کند؛ توسعه خدمات حمایتیدر حمل و نقل عمومی، تقویت زیرساختهای اطلاعاتی محلهمحور،گسترش سامانههای آسیبپذیر و حمایت هدفمند از اقشار آسیبدیدهو تأکید بر ایجاد فضای عدالت از جمله اقداماتی است که میتواند بهافزایش تابآوری اجتماعی شهرها کمک کند.
از سوی دیگر میدانیم که بین درجه استرسپذیری یک شهر و میزانتابآوری آن در برابر بحران رابطه مستقیمی وجود دارد. لذا توجه بهحمل و نقل عمومی و توسعه خدمات پاک شهری نه تنها یک ضرورتاجرایی، بلکه بخشی از مسئولیت اجتماعی مدیریت شهری در قبالکیفیت زندگی شهروندان محسوب میشود. شهرهایی که بتوانند دربحرانها، خدمات عمومی را پایدار، در دسترس و عادلانه حفظ کنند،اعتماد عمومی بیشتری را نیز به دست خواهند آورد. بیش از هر زماندیگری روشن است که شهر فقط مجموعهای از خیابانها، ساختمانهاو زیرساختها نیست؛ شهر شبکهای از انسانها، امیدها و احساستعلق اجتماعی است. در روزهای دشوار، هر اقدامی که بتواند بخشی ازبار روانی و معیشتی مردم را کاهش دهد، نه تنها یک خدمت و وظیفهشغلی و اداری، بلکه تلاشی برای حفظ امید و همبستگی اجتماعیاست؛ سرمایهای که در سختترین روزها بیش از هر چیز به آن نیازداریم.
محمدرضا غلامی، نویسنده و فعال محیط زیست
